عصارخانه جماله در اصفهان

عصارخانه جماله اصفهان

عصار خانه جماله یا شاهی که در واقع یک کارخانه روغن گیری قدیمی و تاریخی در اصفهان است، از مکان های ثبت شده در یونسکو می باشد.عصارخانه جماله یکی از مهمترین جاذبه های تاریخی، فرهنگی و گردشگری در اصفهان است که در ورودی بازار مخلص و روبه روی بازار طلا واقع شده است. در گذشته در این مکان برای مقاصد مختلف از جمله مصارف خوراکی، تولید صابون، مصارف پزشکی و چراغ های پیه سوز روغن تولید میشده است.

تاریخچه عصارخانه جماله اصفهان

این عصارخانه در زمان شاه عباس اول صفوی ساخته شد. جالب است بدانید که قدمت این عصارخانه شاهی به چهارصد سال پیش باز میگردد و سازنده آن دانشمند بزرگ شیخ بهایی بوده است.

شیخ بهایی دانشمند و صدراعظم شاه عباس اول بوده است و برخی از آثار تاریخی ساخته شده توسط او در کوچه محل زندگی شیخ بهایی قرار دارد. از جمله این آثار عصارخانه جماله و حمام شیخ بهایی می باشد. عصارخانه شاهی یا جماله در زمینی به وسعت هزار و هشتصد متر مربع ساخته شد. اما در طول زمان برخی قسمت های آن مانند شترخوان ، بارانداز و ورودی عصارخانه (پیشخوان) از بین رفت. این مکان تا چند دهه قبل مورد بازسازی قرار گرفت اما چون استفاده از آن مقرون به صرفه نبود، از کار باز ایستاد.

در اصفهان قدیم نزدیک به پنجاه عصارخانه وجود داشته است که تنها چهارعدد از آنها باقی مانده و از بین این چهار عصارخانه، تنها عصارخانه جماله جزو میراث فرهنگی به ثبت رسیده است.

عصارخانه جماله اصفهانمعماری عصارخانه شاهی

وقتی میخواهید وارد عصارخانه شاهی شوید باید پله ها پایین روید تا به زیر زمین برسید. در زیر زمین می توانید تجهیزات عصارخانه مانند سنگ آسیاب، خمره ها و … را که برای روغن گیری استفاده میشد را مشاهده نمایید. این ساختمان دو طبقه است و در سالن اصلی سه گنبد قرار دارد که ارتفاع هر یک از انها یازده متر می باشد. سقف به گونه ای ساخته شده که دمای سالن همواره خنک بوده و روغن استخراج شده در دمای پایینی نگهداری شود.

عصارخانه جماله در دو طبقه با پنج قسمت ساخته شده بود که این قسمت ها عبارتند از: پیش خوان،‌بارانداز، شتر خوان، تیرخانه و گرمخانه.

طبقه بالایی عصارخانه به گرمخانه معروف است و از آن برای بو دادن دانه های روغنی استفاده می کردند.

طبقه زیرین (زیرزمین) عصارخانه به تیرخانه معروف بود که علت این نام گذاری وجود تیرهای چوبی دستگاه روغن گیری می باشد. دستگاه روغن گیری از سه سنگ آسیاب تشکیل شده بود که این سه سنگ به نام های سنگ آسیای کافشه، آسیای میانه و ارده مال شناخته می شدند. برای به حرکت در آوردن این سنگ ها از شتر نر استفاده می کردند.

بخش دیگر تیرخانه، انبار خمره می باشد که متشکل از طروف سفالین با لعاب های فبروزه و ظروف چرم با طلا کوبی می باشد.

قسمت های پیشخوان، بار انداز و شتر خوان عصارخانه جماله در عصر کنونی از بین رفته و به بازار طلا مبدل گشته است.

امروزه این عصارخانه به موزه ای مبدل گشته تا گردشگران بتوانند تجهیزات دوران گذشته را برای تولید روغن مشاهده نمایند.

عصارخانه جماله اصفهاننحوه کار عصارخانه جماله اصفهان

در عصارخانه جماله دانه های روغنی مانند کافشه، خشخاش، کنجد، بیدانجیر و … به پیشخوان وارد می شند و بر حسب نوع کاربرد دسته بندی شده و جدا می شدند. پس از جدا سازی دانه ها به مرحله روغن کشی وارد می شدند. در این مرحله بر اساس موارد مصرف ( خوراکی ، دارویی و سوخت) طبقه بندی می شدند که برای هر طبقه از سنگ آسیای مربوطه استفاده می شد. سپس دانه ها به گرمخانه منتقل شده و انها را بو میدانند تا در اسیاب بهتر نرم شوند.

پس از آن دانه ها به مرحله آسیاب رفته و توسط سنگ آسیاب له می شدند. سپس خمیر به دست آمده را در سینی های حصیری که به کوپه معروف بودند قرار میدادند و پس از آن این سینی ها را در استوانه ای بلند و فلزی بر روی هم قرار می دادند. سپس با تیر کوچکی کوپه ها را روی هم فشرده می کردند. در مرحله بعد توسط تیر بزرگ فشرده سازی انجام شده و روغن دانه ها در پاچال خمره بزرگ وارد می شود. به این مرحله روغن کشی اولیه می گفتند.

پس از روغن کشی اولیه، سنگ بزرگی بر روی تیر بزرگ قرار میدادند تا فشار بیشتری وارد شده و روغن دانه ها بطور کامل استخراج شود. پس از بیست و چهار ساعت تیر بزرگ را برداشته و تفاله های دانه ها را بیرون می آورند. از این تفاله ها برای خوراک دام ها و یا بعنوان کود در مزارع استفاده میکردند.

عصارخانه جماله اصفهان

همچنین بخوانید:

سایر جاذبه های گردشگری استان اصفهان:

  1. حمام تاریخی علی قلی آقا در اصفهان

  2. مسجد جامع عتیق اصفهان

  3. چشمه آب گرم ورتون اصفهان 

  4. مسجد شیخ لطف الله اصفهان 

  5. خانه تاریخی مشیرالملک